Đột quỵ não là tình trạng cấp cứu có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng lâu dài. Nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo, gọi cấp cứu kịp thời và kiểm soát các yếu tố nguy cơ giúp mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu các loại đột quỵ, ghi nhớ dấu hiệu qua BE FAST, biết cách xử trí và tìm hiểu vai trò của CT, MRI trong chẩn đoán.

Đột quỵ não, còn gọi là tai biến mạch máu não, xảy ra khi mạch máu nuôi não bị tắc hoặc vỡ, khiến mô não bị tổn thương. Đây là tình trạng cấp cứu, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng lâu dài. Hai nhóm chính gồm: [1]

⦁ Đột quỵ thiếu máu não: Mạch máu bị tắc nghẽn, làm giảm hoặc ngừng dòng máu tới một vùng não, dẫn đến nhồi máu não.

⦁ Đột quỵ xuất huyết: Mạch máu bị vỡ, gây chảy máu trong não hoặc quanh não.

Bên cạnh hai nhóm trên, cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) là tình trạng cần đặc biệt lưu ý. TIA gây triệu chứng thần kinh thoáng qua do thiếu máu cục bộ, không có bằng chứng nhồi máu cấp, nhưng là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ. [3]

Không thể phân biệt chính xác các tình trạng này chỉ bằng biểu hiện bên ngoài. Người bệnh cần được thăm khám và chụp não theo chỉ định để lựa chọn điều trị phù hợp.

Đặc điểm cần chú ý là các biểu hiện xuất hiện đột ngột. Quy tắc BE FAST giúp người dân nhận biết những dấu hiệu thường gặp:

B – Balance – Thăng bằng Đột ngột mất thăng bằng, đi loạng choạng, khó phối hợp động tác.

E – Eyes – Thị lực Đột ngột nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị lực.

F – Face – Khuôn mặt Méo miệng, một bên mặt xệ xuống; cười không cân đối.

A – Arms – Cánh tay Yếu hoặc tê một bên tay; không giữ được hai tay cùng nâng lên.

S – Speech – Lời nói Nói ngọng, nói khó, không hiểu lời nói hoặc diễn đạt bất thường.

T – Time – Thời gian Gọi cấp cứu 115 ngay khi nghi ngờ đột quỵ.

Một người đột ngột yếu tay, méo miệng hoặc nói khó, sau vài phút lại trở về bình thường, có thể đã trải qua cơn thiếu máu não thoáng qua. Người bệnh không nên cho rằng mình chỉ bị mệt, thiếu ngủ hoặc “trúng gió”.

Ngay cả khi triệu chứng đã biến mất, vẫn cần được đánh giá cấp cứu. Một số trường hợp tưởng là TIA nhưng khi chụp não lại phát hiện tổn thương nhồi máu. Việc đánh giá kịp thời giúp xác định tình trạng bệnh, tìm nguyên nhân và triển khai phòng ngừa. Không chờ triệu chứng xuất hiện trở lại mới đi viện.

Gọi 115, thông báo người bệnh có dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ và làm theo hướng dẫn. Ghi lại thời điểm xuất hiện triệu chứng; nếu không biết rõ, cung cấp thời điểm cuối cùng người bệnh còn hoàn toàn bình thường.

Không để người bệnh tự lái xe, đi ngủ chờ hồi phục hoặc trì hoãn để theo dõi thêm. Chuẩn bị danh sách thuốc đang sử dụng nếu có thể, nhưng không làm chậm việc cấp cứu.

⦁ Không cho ăn, uống vì người bệnh có thể bị rối loạn nuốt.

⦁ Không tự cho uống aspirin hoặc thuốc khác để “làm tan cục máu đông”.

⦁ Giữ người bệnh an toàn, theo dõi tình trạng tỉnh táo và hô hấp; thực hiện hướng dẫn của nhân viên cấp cứu.

Aspirin có thể làm tình trạng chảy máu nặng hơn nếu nguyên nhân là xuất huyết não.

Một số người bệnh đột quỵ thiếu máu não đủ điều kiện có thể được dùng thuốc tiêu sợi huyết trong những giờ đầu, thường trong cửa sổ 4,5 giờ. Các trường hợp được lựa chọn bằng đánh giá chuyên khoa và hình ảnh học có thể có chỉ định điều trị ở cửa sổ khác.

Tại bệnh viện, bác sĩ cần nhanh chóng xác định có phải đột quỵ không, do tắc mạch hay xuất huyết và phương pháp điều trị nào phù hợp. Chẩn đoán dựa trên thăm khám kết hợp chẩn đoán hình ảnh và các xét nghiệm cần thiết.

Bác sĩ đánh giá ý thức, khả năng nói, thị lực, sức cơ và cảm giác; đồng thời kiểm tra huyết áp, nhịp tim và đường huyết. Một số tình trạng như hạ đường huyết có thể gây biểu hiện tương tự đột quỵ.

Người nhà cần cung cấp thời điểm bắt đầu triệu chứng hoặc lần cuối người bệnh còn bình thường, bệnh nền và các thuốc đang sử dụng, đặc biệt là thuốc chống đông. Những thông tin này giúp bác sĩ lựa chọn hướng xử trí.

CT sọ não không tiêm thuốc cản quang thường được thực hiện sớm vì thời gian chụp nhanh, giúp phát hiện xuất huyết và hỗ trợ quyết định điều trị. Tuy nhiên, CT chưa thấy tổn thương không đồng nghĩa đã loại trừ đột quỵ thiếu máu não, nhất là trong giai đoạn sớm.

MRI não, đặc biệt chuỗi xung khuếch tán, có thể phát hiện tổn thương thiếu máu não sớm và những ổ tổn thương nhỏ khó thấy trên CT. Bác sĩ lựa chọn phương pháp phù hợp với tình trạng người bệnh và điều kiện cấp cứu; không nên trì hoãn điều trị để chờ một kỹ thuật chụp cụ thể.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm các kiểm tra sau:

Phương pháp Mục đích chính

CT mạch máu hoặc MR mạch máu Tìm vị trí hẹp, tắc hoặc bất thường mạch máu não và vùng cổ.

Siêu âm Doppler động mạch cảnh Đánh giá mảng xơ vữa, mức độ hẹp và dòng máu ở động mạch cảnh.

Điện tâm đồ Phát hiện rung nhĩ hoặc bất thường tim có thể liên quan đến đột quỵ.

Xét nghiệm máu Kiểm tra đường huyết, tiểu cầu, đông máu và các chỉ số cần thiết để hỗ trợ điều trị.

Không phải người bệnh nào cũng cần thực hiện toàn bộ các kiểm tra trên. Bác sĩ ưu tiên những thăm dò cần thiết cho quyết định cấp cứu, đồng thời tìm nguyên nhân để phòng ngừa tái phát.

Chẩn đoán khi có triệu chứng cấp tính và khám đánh giá nguy cơ khi chưa có triệu chứng là hai tình huống khác nhau. Người nghi ngờ đột quỵ cần cấp cứu ngay, không chờ đăng ký một gói tầm soát.

Nguy cơ tăng lên ở người có các yếu tố sau:

⦁ Tăng huyết áp; đái tháo đường; rối loạn mỡ máu.

⦁ Rung nhĩ hoặc một số bệnh tim mạch.

⦁ Thừa cân, béo phì, ít vận động.

⦁ Hút thuốc, uống rượu bia có hại, ăn nhiều muối.

⦁ Tiền sử đột quỵ, TIA hoặc bệnh thận mạn.

Trong đó, tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ đặc biệt quan trọng cần phát hiện và kiểm soát. Đánh giá nguy cơ giúp mỗi người biết vấn đề nào cần ưu tiên điều chỉnh.

Đo huyết áp giúp phát hiện bất thường trước khi xuất hiện biến chứng. Nếu đã được chẩn đoán tăng huyết áp, cần dùng thuốc và theo dõi theo kế hoạch của bác sĩ. Không tự ngừng điều trị chỉ vì một vài lần đo cho kết quả bình thường. Mục tiêu huyết áp cần được xác định phù hợp với từng người.

Ưu tiên rau, trái cây nguyên quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các loại hạt phù hợp với khẩu phần. Hạn chế thực phẩm nhiều đường, chất béo không lành mạnh và thực phẩm chế biến sẵn.

WHO khuyến nghị người trưởng thành dùng dưới 5 g muối mỗi ngày, tính từ tất cả nguồn thực phẩm, không chỉ phần muối thêm khi nấu. Trong bữa ăn Việt Nam, có thể bắt đầu bằng việc giảm nước chấm, bớt gia vị mặn và hạn chế mì ăn liền, thịt chế biến sẵn.

Đặt mục tiêu tối thiểu 150 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần, phù hợp với sức khỏe, chẳng hạn đi bộ nhanh. Người ít vận động nên bắt đầu nhẹ và tăng dần. Ngay cả khi có tập thể dục, vẫn nên tránh ngồi liên tục quá lâu; hãy đứng lên, đi lại hoặc vận động nhẹ xen kẽ trong ngày làm việc.

Không hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động là những hành động có lợi cho sức khỏe mạch máu. Hạn chế rượu bia, đặc biệt tránh uống nhiều trong một lần, cũng là một phần của dự phòng đột quỵ.

Rung nhĩ là một dạng rối loạn nhịp tim có thể làm hình thành cục máu đông và tăng nguy cơ đột quỵ. Khi được chẩn đoán rung nhĩ, người bệnh cần được bác sĩ đánh giá nguy cơ và cân nhắc thuốc chống đông nếu phù hợp.

Không tự đổi thuốc chống đông sang aspirin hoặc tự điều chỉnh liều. Việc lựa chọn điều trị phải cân bằng lợi ích phòng ngừa đột quỵ và nguy cơ chảy máu. Đồng thời, cần kiểm soát đái tháo đường và rối loạn mỡ máu theo kế hoạch điều trị.

Khi chưa có triệu chứng cấp cứu, đánh giá nguy cơ cần bắt đầu bằng khám lâm sàng, tiền sử bệnh, huyết áp, thói quen sinh hoạt và các yếu tố tim mạch. Từ đó, bác sĩ lựa chọn xét nghiệm và thăm dò phù hợp. [10]

Không nên hiểu “tầm soát đột quỵ” là mọi người đều cần thực hiện một danh mục chẩn đoán hình ảnh giống nhau. Chẳng hạn, USPSTF khuyến nghị không sàng lọc hẹp động mạch cảnh đại trà ở người trưởng thành không có triệu chứng. Điều này khác với khảo sát mạch máu để tìm nguyên nhân ở người đã có triệu chứng thần kinh. [13]

Mục tiêu thực tế của khám dự phòng là phát hiện vấn đề có thể can thiệp, xây dựng kế hoạch điều trị và theo dõi lâu dài.

Có. Đột quỵ có thể xảy ra ở nhiều lứa tuổi. Người trẻ vẫn cần nhận biết dấu hiệu cảnh báo và không bỏ qua triệu chứng chỉ vì nghĩ mình còn khỏe.

Không tự sử dụng. Aspirin có thể được chỉ định cho một số người, nhưng không phù hợp để phòng ngừa đột quỵ cho tất cả mọi người và có thể gây chảy máu. Quyết định dùng thuốc cần dựa trên đánh giá của bác sĩ.

Có. Người từng đột quỵ hoặc TIA cần kế hoạch phòng ngừa tái phát, gồm kiểm soát yếu tố nguy cơ, dùng thuốc đúng chỉ định và tái khám. Điều trị phụ thuộc nguyên nhân và loại đột quỵ trước đó.

Nếu chưa có triệu chứng cấp cứu, người dân có thể đặt lịch khám tại Phòng khám Đa khoa Meditec để được tư vấn đánh giá nguy cơ tim mạch – đột quỵ và lựa chọn các kiểm tra phù hợp với tình trạng sức khỏe.

Tham khảo thông tin khám đánh giá nguy cơ tim mạch – đột quỵ tại Meditec: https://meditecclinic.com.vn/tam-soat-dot-quy-tim-mach/

Hãy đặt lịch hẹn ngay hôm nay để tận hưởng ưu đãi và chăm sóc sức khỏe của bạn một cách tốt nhất!

PHÒNG KHÁM MEDITEC Sức khỏe của bạn – Sứ mệnh của chúng tôi.

Địa chỉ: 52 Bà Triệu – P. Cửa Nam – Hà Nội

Hotline: 098.121.5252 – 090.121.5252

Website: https://meditecclinic.com.vn/

Email: contact@meditecclinic.com.vn

Youtube: https://youtu.be/QNxuULR6MDg